کژکاردی های غیرعادلانه
بی شک "عدالت" و "عدالت خواهی" یکی از کلیدواژه های مهم انقلاب سال 1357 بود و موتور محرکه شروع و تداوم آن و برهمین اساس تبلور بارزی در آرمانها و شعارهای انقلابیون داشت و در قانون اساسی فرازهای مبتنی بر رویکرد عدالت طلبانه مکرراً آمده است. یکی از تعاریف مورد قبول تام درخصوص عدالت عبارت است از "اعطا کل ذی حق حقه" و برهمین اساس عدالت از منظرهای مختلف قابل تعریف است :
الف) در برخورداری از منابع عمومی در سطح پایه و متناسب با نیاز (توازن یا حد وسط یا انصاف).
ب) در برخورداری از مزیتهای اکتسابی براساس میزان کار و تلاش (نه ارزش کار و بلکه قیمت کار که برمبنای رقابتپذیری و عرضه و تقاضای بازار کار و میزان کار و فعالیت تعیین می شود).
ج) در بهره برداری از مواهب و برخورداری از منابع حاصل از مزیت های موهبتی یعنی انفال و منابع طبیعی خدادادی براساس برابری واقعی نه یارانه معکوس که پولدارها بیشتر ببرند، بیطرفی و مساوات.
د) و در نهایت در حوزه مرتبط با بحث ما یعنی در برخورداری از مزایای بیمه ای بر اساس میزان مشارکت (متناسب با سنوات و مبنای کسر حق بیمه و براساس اصول و قواعد و محاسبات بیمه ای).
این امر یعنی "عدالت جویی" در فرامین رهبر فقید انقلاب در سال 1357 نیز پررنگ است و غالب نهادهایی که در بدو پیروزی انقلاب تأسیس شده اند معطوف به ایجاد عدالت هستند، ولیکن متأسفانه و بهرتقدیر بلحاظ فقدان نظام چند لایه تأمیناجتماعی و عدم انسجام ساختاری و کارکردی و عدم همراستایی فعالیتها و از همه مهمتر فقدان سیاستهای رفاهی مدرن و مشخص اقدامات انجام شده را واجد خصوصیاتی نظیر موارد زیر ساخته است :
- اضطرار، الزامات خاص و شرایط (اولویت بر رفع نیاز بجای کنترل اطلاعات)
- فقدان ساختار مناسب یا عدم کارکرد مناسب ساختارهای موجود (اولویت بر نهادسازی)
- عمومیت نیاز و اراده حاکمیت برای حفظ سطح خدمات (ارائه مستقیم آنها در شرایط جنگی و کمبود کالا و برای جلوگیری از احتکار)
- فقدان کفایت در اعتبارات و منابع عمومی و نیاز به مشارکت فراگیر مردم
- عدم امکان اعمال و اجرای سیاستهای جبرانی (مالیات اجتماعی ، حق بیمه و ...)
- فقدان شبکه های مناسب توزیع وتولید و عدم تبیین رویکرد یارانه پردازی (به مصرف/ به تولید/ به صادارت و...)
و نهایت اینکه تمامی طرح ها و اقدامات فوق بلحاظ فقدان اطلاعات مورد نیاز جهت تصمیم سازی، تصمیم گیری و اجرا و عدم وجود زیرساختهای اطلاعات ملی در حوزه نظام درآمد – هزینه خانوار و آزمون وسع و پنجره واحد خدمات رفاه و تأمیناجتماعی کشور دارای توفیق نسبی بوده است و علیرغم هزینهکرد منابع بسیار زیاد و به رغم وجود نزدیک به 50 دستگاه اجرایی و نهاد و بنیاد برای حوزه رفاه و تأمین اجتماعی، وضعیت مردم ایران در این زمینه تا مطلوبات ترسیمی قانون اساسی فاصله زیادی دارد و جلوه های بارز فقر و چهره زشت آسیبهای اجتماعی در کشور مبین این واقعیت است. اگر بخواهیم رئوس اقدامات انجام شده در حوزه رفاه و تأمین اجتماعی را در ادوار مختلف فهرست کنیم به موارد زیر می رسیم :
الف- دوره انقلاب و جنگ :
- ایجاد بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی و بنیاد علوی در سال 1357 جهت استفاده از اموال مصادره شده برای کمک به فقرا و نیازمندان در ایجاد مسکن و کار، زمین و غیروذالک
- ایجاد کمیته امداد امام خمینی (ره) در سال 1357 جهت حمایت و کمک به محرومان
- ایجاد بنیاد پانزده خرداد در سال 1360 جهت در اختیار گرفتن بخشی از اموال منسوبان رژیم پهلوی برای رفع احتیاجات مستضعفان و بعنوان مکمل بنیاد شهید انقلاب اسلامی
- ایجاد ستاد اجرایی فرمان امام (ره) و بنیاد برکت (ستاد پیگیری فرمان هشت ماده ای امام) در سال 1368 جهت ساماندهی اموال مصادره شده رژیم قبلی و اموال مصادره شده از متخلفین، اموال بلاصاحب و متروکه و ... که بایستی به بیت المال تأدیه کند
- ایجاد بنیاد شهید و امور ایثارگران (بنیاد شهید انقلاب اسلامی)
- ایجاد امور مهاجرین جنگ تحمیلی (بعداً ادغام در ستاد بازسازی مناطق جنگ زده)
- ایجاد ستاد بازسازی مناطق جنگ زده
- ایجاد ستاد رسیدگی به امور آزادگان (ادغام در بنیاد شهید و امور ایثارگران)
- بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و حساب 100 امام که بعداً بخشی از فعالیتهای آن درحیطه عمل وزارت راه و شهرسازی قرار گرفت
- ایجاد جهادسازندگی (که بعداً در وزارت کشاورزی ادغام شد)
- تقبل حق بیمه سهم کارفرما توسط دولت در کارگاههای دارای تا پنج نفر کارگر در صنوف خاص
- ایجاد ستاد بسیج اقتصادی(کوپن ارزاق و کالاهای اساسی) و مراکز تهیه و توزیع کالا که بعداً در وزارت بازرگانی تعریف شدهاند
- اجرای طرح شهید رجایی (استفاده از منابع حاصل از بنزین برای حمایت از یک گروه سنی در روستاها)
- ایجاد ستاد جهیزیه : کمک به تشکیل خانواده زوج های نیازمند
ب- دوره سازندگی :
- تصویب قانون بیمه درمان همگانی و تاسیس سازمان بیمه خدمات درمانی (سازمان بیمه سلامت) در سال 1372
- تاسیس صندوق حمایت از فرصتهای شغلی و بازارچه های خود اتکایی و خود اشتغالی
- ایجاد صندوقهای بیمه بازنشستگی خاص در دستگاهها و جدا شدن آنها از سازمان بازنشستگی کشوری و سازمان تامین اجتماعی
- تهیه و تدوین لایحه فقر زدایی
- تقویت تعاونی های مصوف مسکن و ... ، شکل گیری تعاونی های چند منظوره و اعطای امتیازات خاص ( نظیر سهمیه آهن و میلگرد و ... ) به تعاونی ها
- گسترش پوشش بیمه ای به صاحبان حرف و مشاغل آزاد و بیمه شدگان اختیاری
- اجرای قانون الزام و بازگشت بخش درمان سازمان تامین اجتماعی به پیکره اصلی آن و ساخت و ساز وسیع بخش های درمان ملکی
ج- دوره اصلاحات :
- تهیه و تدوین و تصویب قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی
- ایجاد وزارت رفاه و تأمین اجتماعی
- تأسیس صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر
- تهیه و تدوین و تصویب ضوابط کارگزاریهای رسمی در حوزه بیمه های اجتماعی بعنوان رکن چهارم نظام جامع رفاه و تامین اجتماعی
- طرح ضربتی اشتغال (اعطای وام به کارفرمایانی که کارگر جدید بکار می گرفتند)
- توسعه تعاونی های تخصصی ، شغلی و صنفی و کم رنگ شدن تعاونی های مصرف و مسکن بخاطر واقعی شدن و آزادسازی قیمت ها و تک نرخی شدن کالاها، ارز و ...
- برقراری پوشش های بیمه ای برای اقشار خاص با تقبل بخشی از حق بیمه (نظیر هنرمندان، نویسندگان، روحانیون)
د- دوره اصولگرایان :
- اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها بصورت نقدی و یکسان و غیرهدفمند ازطریق وزارت امور اقتصادی و دارایی و مرکز آمار بجای اینکه ازطریق وزارت رفاه و تأمین اجتماعی انجام شود
- اجرای طرح سهام عدالت از طریق وزارت امور اقتصادی و دارایی و سازمان خصوصی سازی
- اجرای طرح مسکن مهر
- اجرای طرح بنگاههای زود بازده
- توسعه و ترویج تعاونی های اعتبار (در حوزه بازار پولی و بانکی)
- ادغام وزارت رفاه و تأمین اجتماعی و وزارت تعاون در وزارت کار و امور اجتماعی(شکل گیری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی)
- ادغام صندوق حمایت از فرصتهای شغلی در صندوق قرض الحسنه اشتغال و ازدواج مهر امام رضا (ع) و قرار گرفتن آن در زیرمجموعه نهاد ریاست جمهوری
- افزایش مستمری بازنشستگان کشوری، لشکری و کارگری در آستانه انتخابات ریاست جمهوری بدون تأمین بار مالی مربوطه
- دائمی شدن و تسهیل قوانین مربوط به بازنشستگی های زودرس و تحمیل سر ریزهای حمایتی به صندوقهای بیمه ای
- ایجاد نا بسامانی در نظام پرداختهای پرسنلی بخش عمومی، دولتی و حاکمیتی و حذف نقش ذیحسابی ها و خزانه داریکل و ...
- خصوصی سازی و برون سپاری بخشها و شرکتهای دولتی بدون اختصاص منابع حاصل از فروش برای تقویت نظام تامین اجتماعی
ﻫ- دوره اعتدال :
- انتقال سازمان هدفمندسازی یارانه ها به زیرمجموعه سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور (سازمان برنامه و بودجه)
- اجرای طرح تحول سلامت
- اجرای طرح فراگیری بیمه درمان پایه (بیمه شدن حدود 11 میلیون نفر)
- تبدیل نام صندوق قرض الحسنه اشتغال و ازدواج مهر امام رضا (ع) به صندوق کارآفرینی امید
- تداوم و تعمیم پوشش بیمه ای اقشار خاص
- اجرای طرح رفع فقر غذایی (سبد کالا)
- اجرای طرح رفع فقر آموزشی (بازگشت به تحصیل کودکان بازمانده از تحصیل)
- اجرای طرحهای غربالگری و نیازمندیابی فعال برای کاهش، کنترل و رفع انواع فقر
- تداوم اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها با فراخوان عمومی در سال 1393 و حذف یارانه بخشی از افراد برخوردار
- اجرای پایلوت طرحهای اشتغالزایی حرکت، تکاپو، کارورزی و ... که منجر به طرح موضوع اشتغال فراگیر در بودجه 1397 شده است
- ایجاد سازمان خدمات اجتماعی و شکل گیری شورای عالی اجتماعی در زیرمجموعه وزارت کشور
- شکل دهی پایگاه اطلاعات ، سامانه و پنجره واحد خدمات رفاه و تأمین اجتماعی
نتیجه آنکه طی 4 دهه اخیر در حوزه رفاه و تأمیناجتماعی در حیطه ترسیم آرمانهای عدالتخواهانه در قانوناساسی و اسناد بالادستی، در زمینه انشای قوانین و مقررات، در زمینه ایجاد ساختارها یعنی بنیادها، نهادها، دستگاههای اجرایی و شوراهای عالی، در زمینه تخصیص منابع و اعتبارات و ... اقدامات خوبی انجام شده است و توفیقات نسبی نیز حاصل آمده است مثل افزایش ضریب نفوذ بیمه های اجتماعی، ارتقاء سطح بهداشت و افزایش امید به زندگی ولیکن بلحاظ نبود یک سیاست رفاهی مشخص، فقدان یک انسجام ساختاری و تکرار و تداخل در وظایف و عدم ابتیاء آن بر سامانه، پایگاه اطلاعات و پنجره واحد خدمت رفاه و تأمین اجتماعی توفیقات حاصله را می توان در حد مقدورات دانست و با مطلوبات فاصله زیادی را شاهد هستیم. بطور مثال ضریب نفوذ یا میزان پوشش بیمههای اجتماعی از حدود 17 درصد به 65 درصد در بخش بازنشستگی و 95 درصد در بخش درمان افزایش یافته ولیکن از لحاظ کفایت و جامعیت خدمات و برخورداری و دسترسی عادلانه به خدمات و بهره برداری عادلانه از منابع عمومی نقائص و کاستی هایی وجود دارد.
علی حیدری
نائب رئیس هیأت مدیره
سازمان تأمین اجتماعی
دیباچه